आर्थिक विकासका लागि धेरै कार्यक्रमहरु निर्माण हुने गर्दछन् । तर, दिगो आर्थिक विकास कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा अध्ययन र अनुसन्धान भने हुन सकेको पाईदैन् । सरकारी तथा ग्रैर सरकारी संस्थावाट उद्यमी सृजना गर्ने भन्दै वार्षिक रुपमा विभिन्न कार्यक्रमहरु अगाडी नआएका भने होईनन् । त्यैपनि त्यस्ता कार्यक्रम लक्षीत समुदायका व्यक्तिसम्म पुग्न सकेको पाईदैन् । सरकारी वा गैरसरकारी संस्थावाट संचालनमा आएका केही कार्यक्रमहरु निकै प्रभाबकारी छन । यस्ता कार्यक्रम लक्षीत वर्गसम्म पुग्दा त्यसले दिगो आर्थिक विकाश उद्यमीलाई मात्र गदैन्, देशको आर्थिक विकाशमा महत्वपुर्ण भुमिका खेल्ने गर्दछ ।

आर्थिक विकासको मेरुदण्डको रुपमा रहेको लघु, घरेलु तथा साना उद्योगहरुको विकास र विस्तार आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो । उपलब्ध स्थानिय स्रोत साधनको परिचालन तथा रोजगार सृजनाका अतिरिक्त दिगो आर्थिक विकासको क्षेत्रमा यस्ता उद्योगहरुले महत्वपुर्ण भुमिका खेल्दै आएका छन् । स्वदेशी कला, परम्पराको संरक्षण र प्रवद्र्धन लगायत निर्यातमा बृद्धि तथा आयात प्रतिस्थापनमा लघु, घरेलु तथा साना उद्योगहरुको महत्वपुर्ण योगदान रहेको छ । स्वदेशमै खेर जाने स्रोत र साधनलाई अधिकत्तम रुपमा प्रयोग गर्दा सजिलैसँग आर्थिक विकास गर्न सकिन्छ । लघु, घरेलु तथा साना कुटील उद्योग संचालनका लागि लगानी आवश्यक पदैन् । केवल हातमा सिपहुँदा प्रयाप्त हुन्छ ।

उद्यमी वन्न चाहनेका लागि घरेलु तथा साना उद्योग विकास समिति र विभागले निःशुल्क रुपमा सिप दिने गर्दछ । सिपमात्र होईन, अहीले त उद्यमीलाई प्रविधि समेत दिएर उद्योग गर्ने र उद्यमी बनाउने कार्यलाई जोड दिने गरेको पाईन्छ । सानो लगानीवाट उद्योग संचालन गरी लाखौ आम्दानी गर्ने उद्यमीको संख्या मुलुकभर दर्जनौ छ । स्थानिय स्तरमा रहेका स्रोत र साधनलाई प्रयोग गर्दा उद्योग संचालन गर्न सकिन्छ । लघु, घरेलु तथा साना उद्योग संचालन गर्ने ईच्छा भएमा १ हजार रुपयाँ लगानि गर्दा पनि प्रयाप्त हुन्छ । साना र कुटील उद्योग संचालनका लागि केवल सिप र ईच्छा शक्ति भने आवश्यक पर्छ । सिप विना संचालन भएका उद्योग दिर्घकालीन रुपमा टिक्न सक्दैनन् । उद्योग संचालन गर्न अगावै आफुले कुन उद्योग संचालन गर्ने भन्ने योजनाका साथ सिप सिक्न आवश्यक हुन्छ । निरन्तर रुपमा मेहनत गर्नेका लागि हातको सिप नेपालमै सुन फलाउने र दर्जनौ व्यक्तिलाई रोजगारी दिने अवसरको रुपमा परिणत भएकाछन् ।

सानो लगानीवाट पनि धेरै आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा दुर्गम, ग्रामिण क्षेत्रका जनातामा चेतना जगाउन आवश्यक देखिन्छ । गैरसरकारी संस्थाले ग्रामिण तथा दुर्गम क्षेत्रका जनताको आयआजन बृद्धिमा धेरै कार्यक्रम लैजाने गर्दछन् । यस्ता कार्यक्रमको फलदायीता तथा उपलव्धीका विषयमा कसले गनुगमन गर्ने, यद्यपी अनुगमन कार्यलाई प्रभाबकारीता बनाउन सकेमा मात्र उद्यमी सृजना हुन्छन् । हाम्रो छीमेकी राष्ट्र भारतमा महात्मा गान्धिले पनि लघु, घरेलु तथा कुटील उद्योगको माध्यमवाट आर्थिक अवस्थामा सुधार गर्दै ठुला उद्योग वन्द गरेर यस्ता उद्योगको माध्यमवाट दिगो आर्थिक विकाशलाई अगाडी बढाएको पाईन्छ । अत, नेपालमा पनि दिगो आर्थिक विकाश गर्न र प्रत्येक घरमा कुटील उद्योग मार्फत स्वरोजगारी बनाउन अहीलेको आवश्यकता हो ।

प्राकृतिक रेशाजन्य बिरूवाका बोक्रालाई प्रशोधनबाट बनाइएका वस्तुमवाट पनि आम्दानी सहज रुपमा गर्न सकिन्छ । देशका विभिन्न क्षेत्रमा यत्तिकै खेर गइरहेका रेशाजन्य बिरूवाका बोक्रालाई सङ्कलन र प्रशोधन गरेर तयार गरिएको धागोबाट उद्योगमा तयार गरेका वस्तु स्वदेशी साथै अन्तराष्ट्रिय बजारमा समेत लोकप्रिय बनेका छन् । प्राकृतिक रेशालाई प्रशोधन गरिएको धागोबाट बन्ने क्याप÷टोपी, ज्याकेट, कोट, ट्राउजर, चप्पल, जुत्ता, किचन चप्पल, ब्याग, पर्स÷वालेट, ह्याण्ड ब्याग, स्काप, रूमाल, डोर म्याट, टेबल म्याट, तकिया खोल, सोफा÷गाडीमा चाहिने सीटका कभरलगायतका सामग्री वन्दछ । सानो लगानीबाट प्राकृतिक रेशाजन्य वस्तुबाट तयार हुने सामग्रीमार्फत घरेलु उद्यम थालेका धेरैको अवस्था अहिले कायापलट मात्रै भएको छैन उनीहरूले सयौंको संख्यामा रोजगारी समेत दिइरहेका छन् । न खेती गर्नुप¥यो, नत सिंचाई, मलखाद र खडेरीकै चिन्ता । गाउँका भीरपाखा, वनजंगलमा सजिलै उपलब्ध हुने रेशाजन्य बिरूवाका लोक्ता प्रशोधन गरेर बनेको धागोबाट आम्दानी हुन थालेपछि पछिल्लो समयमा यस व्यवसायतर्फ उद्योग गर्नेको संख्या बढेको पाइन्छ । यसमा लाग्नेहरूको संख्या ह्वात्तै बढेको छ ।

रेशालाई प्रशोधन गर्ने सीप सिकेपछि कृषकको आम्दानीको स्रोत बन्नुका साथै आफ्नो क्षमता र लगानीले भेट्ने साना उद्यम थालेका उनीहरू आज देशको आर्थिक गतिविधिमा टेवा दिने तहमा पुगेका छन् । उनीहरू नाम–दाम आर्जनसँगै परम्परा–संस्कृतिको सम्वद्र्घनमा पनि सफल भएका छन् । अल्लो, हेम्प, केरा, केतुकी, भुईकटहर लगायतका बिरूवाका रेशाबाट बन्ने सामग्रीहरूलाई अन्तराष्ट्रिय बजारमा ‘ब्रान्ड’ को रूपमा स्थापित हुने प्रयत्नमा छन् । यस्ता रेशाजन्य बिरूवा विशेष गरी रूकुम, रोल्पा, बाजुरा, बझाङ, दार्चुलालगायत ३७ जिल्लामा उपलब्ध हुने गर्दछ । वार्षिक एक लाख केजीभन्दा बढी आउने जिल्लामा प्युठान, जाजरकोट, दैलेख, डोटी, अछाम छन् । यही व्यवसायबाट गाउँ तहमा करिब छ लाख र शहरी क्षेत्रमा करिब तीन लाखले रोजगारी पाइरहेको अनुमानित तथ्याङ्क यसमा लागिरहेका व्यवसायीहरूको दावि छ ।

देशका दुर्गम एंव पहाडी जिल्लाहरुमा लघु, घरेलु तथा साना उद्योगहरुको विकास हुने र नेपाली उद्यमीले उत्पादन गरेका सामानलाई बजारीकरण गर्दा स्वदेशी वस्तुले बजार राम्रो पाउनेछन् । तर, यस्तो कार्यमा ध्यान पुगेको पाईदैन् । लघु, घरेलु तथा साना उद्योगको विकास भएमा मुलुकमा ठुला उद्योगको विकाश हुने क्रम निरन्तर रुपमा अगाडी बढ्छ । ठुला उद्योगका लागि आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ साना उद्यमीले उत्पादन गर्दछन् । सीपमुलुक तालिमले बेराजगारीलाई गाउँमै रोजगारी दिएको, सीप नभएका युवालाई सीप सिकाएकोे, विदेश जाने युवालाई स्वदेशमा काम गरौँ गरौँ भन्ने अवस्था सिर्जना गराएका उदाहरणहरु प्रसस्तै छन् । उद्योग गरी उद्यमी वन्दै परनिर्भर होईन आत्मनिर्भर वन्ने कार्यमा जुट्दै मुलुकको आर्थिक विकासमा लाग्नु आवश्यक छ । यसका लागि सरकारी र गैरसरकारी निकायवाट संचालनमा आएका पुराना कार्यक्रमलाई परिमार्जन गर्दै नयाँ युग अनुसार अगाडी बढ्न आवश्यक छ ।